Gwarowa mapa Gniezna – onomastyka od kulis

Czy pamiętacie, gdzie w Gnieźnie były ulice: 22 lipca, Młodej Gwardii czy Plac Bohaterów Stalingradu? Dlaczego wolimy mieszkać raczej przy ulicy Rycerskiej niż Polnej? Co wspólnego ma kiosk przy Poczcie Głównej w Gnieźnie z przysłowiowym pruskim porządkiem? Za co otrzymał mandat od policji budowlanej dziadek profesor Elizy Grzelak oraz jak (fascynująco!) wygląda praca badawcza językoznawcy?
 
Zapraszamy na ostatni, jak zawsze wyjątkowo ciekawy, odcinek „Gwarowej mapy Gniezna”. Prof. Eliza Grzelak odsłania przed nami kulisy onomastyki, jej sekrety i zawiłości. Dowiemy się, skąd się biorą terenowe nazwy własne, jak je rozumieć i interpretować oraz dlaczego nasze potoczne rozumienie tychże nazw często rozmija się z ustaleniami językoznawców.
 
Cykl „Gwarowa mapa Gniezna – nazwy terenowe” realizowany jest w ramach projektu „Gwarze mówimy TAK!” dofinansowanego ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu Narodowego Centrum Kultury “Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021”.
https://www.youtube.com/watch?v=XPR0MTLBpgY

Z gwarą smakuje najlepiej!

Od kuchni – to najsmaczniejszy sposób poznawania nowych miejsc! A co w menu ma Gniezno? Pyry z gzikiem, plendze, sznekę z glacem i …gwarę! W ten weekend „Szef kuchni polecał gwarę”. Takie „gwarowe” wkładki do menu turyści i goście otrzymywali w ten weekend w gnieźnieńskich restauracjach, kawiarniach, pizzeriach oraz w informacji turystycznej „Szlak Piastowski” przy deptaku. Gwarową ulotkę kulinarną opracował Andrzej Malicki, znawca gwary.

Od kilku lat gnieźnieńska Biblioteka Publiczna realizuje projekty promujące tzw. „blubranie”, czyli naszą odmianę dialektu wielkopolskiego. Gwara to nasza mowa codzienna – słychać ją w naszych domach, na fyrtlu, w podwórkach i …w kuchni! Wiele gwarowych określeń to właśnie nazwy kulinarno-spożywcze: kuchennych utensyliów czy właśnie miejscowych specjałów.

Gwara to skarb kultury oralnej, nie da się wiec gwary wsadzić do szklanej gabloty, żeby przetrwała – musi być używana. Musimy nią mówić, nie możemy się jej wstydzić.

Akcja “Szef kuchni poleca gwarę” realizowana była w ramach projektu “Gwarze mówimy TAK!” dofinansowanego ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu Narodowego Centrum Kultury „Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021”.

 

 

W ten weekend “Szef kuchni poleca…gwarę”!

Co to jest ajntopf, kamsztyk i świętojanki? Jak wyrychtować ślepe ryby z myrdyrdą?

W ten weekend „Szef kuchni poleca gwarę”! Nasze gwarowe “menu” – w formie ulotki – znajdziecie w gnieźnieńskich restauracjach, kawiarniach, pizzeriach, a także Informacji Turystycznej „Szlak Piastowski” przy ul. Chrobrego 40/41. Gwarową wkładkę do menu opracował znawca naszej lokalnej gwary Andrzej Malicki.

Od kilku lat Biblioteka Publiczna Miasta Gniezna realizuje projekty promujące tzw. “blubranie”, czyli gnieźnieńską odmianę dialektu wielkopolskiego. Gwara to nasza mowa codzienna – słychać ją w naszych domach, na fyrtlu, w podwórkach i …w kuchni! Wiele gwarowych określeń to właśnie nazwy kulinarno-spożywcze: określenia dań, produktów i miejscowych specjałów. Cenimy sobie naszą lokalną kuchnię – pyry z gzikiem, ślepe ryby czy sznekę z glancem. Jest prosta, smaczna i … wielokulturowa – wyczujecie w niej wpływy polskie, niemieckie i żydowskie. Podobnie wielokulturowa jest nasza lokalna mowa. Warto ją pielęgnować!

Akcja “Szef kuchni poleca gwarę” realizowana jest w ramach projektu “Gwarze mówimy TAK!”” dofinansowanego ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu Narodowego Centrum Kultury „Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021”.

 

„Gwarowa mapa Gniezna” odcinek drugi

Kolejna językoznawcza wycieczka po Gnieźnie – w roli wspaniałej przewodniczki po miejskich nazwach terenowych – prof. Eliza Grzelak.

Tym razem zaczniemy od Targowiska. Jaki jest rodowód tej nazwy i gdzie będą robiły zakupy nasze praprawnuki? Co Bednarski Rynek ma wspólnego z kuflem piwa, a nazwa Cierpięgi z „Jesienią średniowiecza” Huizinga?
Kolejne gnieźnieńskie zagadki terenowe odsłonimy w trzecim odcinku “Gwarowej mapy Gniezna”.

Projekt uzyskał dofinansowanie ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu Narodowego Centrum Kultury “Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021”.

 

 

 

Wzgórze Panieńskie, Zbarskie i Babia Góra w „Gwarowej mapie Gniezna”

W drugim odcinku „Gwarowej mapy Gniezna – nazwy terenowe”, prof. Eliza Grzelak zajmie się gnieźnieńskimi wzgórzami, m.in. Wzgórzem Panieńskim, Zbarskim i Babią Górą.
Profesor wróci też do czasów wielkiego pożaru w 1819 roku i tego, jak po nim zmieniło się oblicze miasta oraz topografia Gniezna. Dowiemy się też, co oznacza słowo „rynek” i nazwy ulic Tumska i Farna oraz jaka zagadka etymologiczna stoi za naszą gwarową nazwą ulicy Chrobrego – “Kareją”.
Zapraszamy na kolejną porcję ciekawostek!
Cykl “Gwarowa mapa Gniezna – nazwy terenowe” realizowany jest ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu Narodowego Centrum Kultury projektu “Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021”.
https://youtu.be/8nY8ru4jNPw

Gwarowa mapa Gniezna – nazwy terenowe

Czy istnieje gwara gnieźnieńska, odmienna od poznańskiej/ wielkopolskiej? Jeśli uznać że tak, to tym, co odróżnia nasze blubranie są miejscowe nazwy terenowe, jak Kareja czy Weneja.

I właśnie nazwy terenowe Gniezna – ich językowy i historyczny rodowód – są tematem 4 filmowych „wykładów” prof. Elizy Grzelak pn. Gwarowa mapa Gniezna – nazwy terenowe”. A te wykłady to po prostu fascynujące opowieści o naszym mieście odbitym w naszym języku.

Co środę, przez kolejne 4 tygodnie, na naszym profilu FB i YouTubie będziemy emitować premierowe odcinki „Gwarowej mapy Gniezna”.

W pierwszym odcinku prof. Grzelak rozwiąże dla nas kilka topograficzno-językowych tajemnic, m.in.:
– Od czego pochodzi nazwa Gniezno? I czy słowo „gniazdo” znaczyło kiedyś to samo, co oznacza dziś?
– Skąd wzięły się nazwy gnieźnieńskich jezior?
– Co wspólnego mają współczesne nazwy gnieźnieńskich osiedli z dawnymi osadami służebnymi?
– Czy nazwa rzeki Srawa wynikała z błędnego zapisu fonetycznego?

Cykl filmowy „Gwarowa mapa Gniezna – nazwy terenowe” realizowany jest w ramach projektu “Gwarze mówimy TAK!” dofinansowanego ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu “Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021”.

 

 

Gnieźnianie kochają swoje miasto i jego smaki

Nie ma wątpliwości – gnieźnianie kochają swoje miasto i jego smaki, kochają gwarę i kochają…dobrze zjeść! Takich tłumów na spacerze gwarowym „Fyrtel od kuchni” nikt się nie spodziewał! Zapewne wielka w tym zasługa przewodnika – Jarek Mikołajczyk łączy wiedzę, charyzmę, poczucie humoru, talenty aktorskie i kawał głosu (słychać go było dobrze nawet na końcu tej dłuuugiej wycieczki!). To wszystko razem sprawiło, że gastro-spacer po dawnym Gnieźnie był tak jak smakowity posiłek wielodaniowy. Restauracja Europejska była pierwszym przystankiem w tej pysznej wędrówce po Gnieźnie. Gnieźnie dawnych hoteli, lokali, kolonialek, starych składów, budek z lodami, piekarni, czyli miejsc, do których dawniej ustawiały się kolejki z powodów zupełnie odmiennych niż gospodarka niedoborów. “A za dzieciaka” tu się chodziło na lody! – takie rozmowy było słychać o smakach z czasów “przedkebabowych”. Okazuje się, że miasto to kulinarna mapa wspomnień – właściwie każdy ze spacerowiczów miał własne „proustowskie magdalenki”. A smakowały różnie – czasem jak plyndze, czasem jak gorąca bagietka od Gramsego.

Zdjęcia: Anna Farman

Każdy ze spacerowiczów otrzymał gwarową tytkę. Spacer był zorganizowany w ramach bibliotecznego projektu “Gwarze mówimy TAK!” dofinansowanego ze środków Narodowego Centrum Kultury z programu “Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021”.

 

Lipiec i sierpień razem z Biblioteką Publiczna Miasta Gniezna

Początek lipca to najwyższa czas, aby przedstawić tegoroczny program wydarzeń, jakie znajdą się w wakacyjnej ofercie Biblioteki Publiczne Miasta Gniezna. Zapewniamy, że ich liczba robi wrażenie. To chyba jeden z najintensywniejszych czytelniczo i kulturalnie wakacji w historii instytucji.

Z czego zatem można będzie skorzystać dzięki staraniom miejskiej książnicy?

Po pierwsze: spotkania autorskie.

Nie tylko z pisarzami i pisarkami, ale także z animatorami i twórcami, generalnie – ludźmi kultury. Do Gniezna przyjadą wielkie i głośne nazwiska: Ałbena Grabowska, autorka niezwykle popularnej ekranizacji „Stulecie Winnych”, Jakub Żulczyk, Mariusz Szczygieł, Robert M. Wegner. Dzięki takim twórcom jak Maria Strzelecka, Ola Szmida, Emilia Dziubak, Konstanty Usenko będzie też awangardowo i niekonwencjonalnie. Wśród zaproszonych gości są również fotograf Bartłomiej Jurecki oraz Adam Frankiewicz – kompozytor i producent muzyczny.

Po drugie: warsztaty – tych w ofercie będzie aż sześć.

Na początek znane już i cenione wśród gnieźnieńskich rodzin „Czytadełka dla maluszka”, czyli warsztaty czytelnicze dla dzieci i ich rodziców w wieku 0-3 lata. „Baza Czytelnicza” to z kolei czytelnicze warsztaty dla dzieci już nieco starszych, nastawione na nowatorskie spojrzenie na książkę i czytanie. Ponadto: warsztaty dziennikarsko-fotograficzne prowadzone w kooperatywnie – ceniony dziennikarz „Przemian” – Aleksander Karwowski wraz z  zastępem fotografików: Katarzyną Olejniczak-Gołembowską, Michałem Koszelą, Danielem Mopertem i Sebastianem Ucińskim; teatralne – według zamysłu i pod czułym okiem Tomasza Kujawskiego, znanego ze swoich niezależnych działań scenicznych; kreatywnego pisania prowadzone przez autorkę książek dla dzieci – Agnieszkę Gadzińską. Wreszcie, coś dla pasjonatów gier fabularnych RPG – warsztaty kreatywnego opowiadania przygotowane przez weterana role-playing game – Tomasza Antosika.

Są jeszcze wykłady ”Klasyka – rozmowy niekontrolowane”, czyli prowadzone porywająco przez Pawła Bąkowskiego (antropologa) nieoczywiste impresje na tematy literackie oraz spotkania „Porozmawiajmy” czyli kontynuacja świetnie przyjętych „Rozmów przy wspólnym stole”, podczas których mieszkańcy Gniezna będą mieli okazję poruszać i omawiać ważne dla lokalnej społeczności tematy.

W ofercie Biblioteki Publicznej Miasta Gniezna jest i solidny smaczek gwarowy. Oprócz spotkania z Juliuszem Kublem, autorem przekładu Kubusia Puchatka na gwarę wielkopolską („Misiu Szpeniolek”), zaplanowano spacer „Fyrtel od kuchni”, który wyruszy tropem gastronomicznych punktów na kulinarnej mapie Gniezna. W roli przewodnika – niezawodny Jarosław Mikołajczak. Kilka dni wcześniej można będzie także podziwiać jego talenty aktorskie i gwarowe jako „Pana Walizki na Fyrtlu”.

Na koniec wspomnijmy jeszcze o zbliżającej się kolejnej edycji Gnieźnieńskich Spotkań Teatralnych „Bez kurtyny” – najbardziej spontanicznego i nieprzewidywalnego wydarzenia Królewskiego Festiwalu Artystycznego. Od 15 do 17 lipca przestrzeń naszego miasta opanują tak znamienite zespoły i indywidualności teatralne jak Teatr Fuzja, Teatr Circus Ferus, Eliasz Gramont czy Zachodniopomorska OFFensywa Teatralna.

 

Wydarzenia są realizowane w ramach projektów: „Laboratorium Słowa 2021”, „Królewskie Gniezno Czyta 2021” dofinansowanych ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, pochodzących z Funduszy Promocji Kultury, oraz „Gwarze mówimy TAK!” dofinansowanych ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu Narodowego Centrum Kultury “Ojczysty – dodaj do ulubionych 2021 oraz w ramach Królewskiego Festiwalu Artystycznego dofinansowanego ze środków Miasta Gniezna.

 

Szczegółowy program wydarzeń:

Spotkania autorskie:

2.07 (piątek) g. 19.00 / Maria Strzelecka / Latarnia na Wenei

3.07 (sobota) g. 18.00 / Ola Szmida / Latarnia na Wenei

18.07 (niedziela) g. 18.00 / Ałbena Grabowska / Dziedziniec Starego Ratusza / obowiązują darmowe zaproszenia do odbioru w placówkach BPMG

22.07 (czwartek) g. 19.00 / Juliusz Kubel / Dziedziniec Starego Ratusza

23.07 (piątek) g. 19.00 / Bartłomiej Jurecki / Latarnia na Wenei

29.07 (czwartek) g. 19.00 / Jakub Żulczyk / Latarnia na Wenei

5.08 (czwartek) g. 19.00 / Konstanty Usenko Latarnia na Wenei

7.08 (sobota) g. 18.00 / Adam Frankiewicz / Latarnia na Wenei

14.08 (sobota) g. 19.00 / Robert M. Wegner / Latarnia na Wenei

20.08 (piątek) g. 19.00 / Emilia Dziubak / Latarnia na Wenei

29.08 (niedziela) g. 18.00 / Mariusz Szczygieł / Dziedziniec Starego Ratusza / obowiązują darmowe zaproszenia do odbioru w placówkach BPMG

 

Warsztaty:

8, 14, 16 lipca, 19, 24, 25 sierpnia g. 13.30 / Baza Czytelnicza – prow. Daria  Polus / BAZA / zapisy: daria.polus@onet.pl

2, 6 lipca g. 10.00 / „Czytadełka dla maluszka” – prow. Ewa Jaworska, Daria Polus / BAZA / zapisy: daria.polus@onet.pl

Dziennikarsko-fotograficzne: panel dziennikarski – 13, 15 lipca g. 17.00 / Latarnia na Wenei / panel fotograficzny – 12, 14, 16, 19 lipca g. 17.00 / Latarnia na Wenei / 14, 16 lipca g. 17.00 / plener / Atelier na piętrze / – prow. Aleksander Karwowski, Katarzyna Olejniczka-Gołembowska, Michał Koszela, Daniel Mopert, Sebastian Uciński / Latarnia na Wenei / zapisy: ucinskisebastian4@gmail.com

10, 24, 31 lipca, 21 sierpnia g. 11.00 / Kreatywnego opowiadania – prow. Tomasz Antosik / Latarnia na Wenei / zapisy: antosik.tomasz@interia.pl

4 sierpnia g. 16.00, 11, 18 sierpnia g. 18.00 / Kreatywnego pisania – prow. Agnieszka Gadzińska / Latarnia na Wenei

19, 20, 21 lipca, 4, 18, sierpnia g. 13.00 / Teatralne – prow. Tomasz Kujawski / Latarnia na Wenei / zapisy: kaneta4@wp.pl

 

Ponadto:

9, 21, 28 lipca g. 18.00, 15 lipca g. 19.00, 4 sierpnia g. 18.00 / Klasyka – rozmowy niekontrolowane – wykłady – prow. Paweł Bąkowski / Latarnia na Wenei

18 sierpnia g. 16.00, 25, 30 sierpnia g. 18.00 / Porozmawiajmy – spotkania – prow. Tomasz Ławniczak / Latarnia na Wenei

Gwarze mówimy TAK!:

22 lipca g. 18.30 / Pan Walizka na Fyrtlu – spektakl / ul. Rzeźnicka / Dziedziniec Starego Ratusza

24 lipca g. 12.00 / “Fyrtel od kuchni” – spacer gwarowy – prow. Jarosław Mikołajczyk / zbiórka: Restauracja Europejska

15-17 lipca Gnieźnieńskie Spotkania Teatralne „Bez kurtyny” (szczegółowy program wkrótce).

 

 

Blubry: Famuła

Wszelkie święta od wieków były okazją do rodzinnych spotkań, i to spotkań wielopokoleniowych. Dzisiejsi dziadkowie, na pewno pamiętają zjazdy całych familii odbywających się z okazji imienin, chrzcin, Wielkanocy czy odpustów. Rodziny, czyli famuły, zbierały się by świętować, dyskutować i pielęgnować familijne więzi.

Sam wyraz „famuła” wziął się z niemieckiego określenia rodziny – „Familie” i w tym znaczeniu był stosowny w okolicach Poznania i Lwowa. W łódzkim wyraz „famuła” określał dom rodzinny, w rozumieniu samego budynku. W gwarze żywieckiej „famułą” określano zupę chlebową. Istnieje też określenie „chamuły”, które dotyczy zupy owocowej lub zupy przygotowanej z rozgotowanego chleba z owocami.
Tyle etymologia.

Ciekawe, w ilu gnieźnieńskich domach określenie „famuła” jest wciąż żywe.

A na koniec wierszyk – obyśmy jak najszybciej mogli się spotykać w szerszym, rodzinnym gronie.

„Famuły sie zbierają kiedy,
wypada odpust Wosia wtedy.
Gnieźniyński nosz następny krok:
Znowu spotkomy sie za rok!”*

*W. Bulikowski „Bądźma ludźmi, szak! Rzecz o gwarze gnieźnieńskiej”.

 

Inne gwarowe „słówka” z cyklu „Blubry pojedynczo: słownik codziennego użytku” znajdziesz w poprzednich wpisach:

Blubry: Fefrać się

Blubry: Kociamber

Blubry: Laczki, czyli gwarowe obuwie domowe

Blubry: „Wihajster”

Blubry: „Heklować”

Blubry: „Rajzować”

Blubry: „Rychtować”

Blubry: „Krychać”

Blubry: „Korbol”

Blubry: „Plyndze”

Blubry: „Bździągwa”

Blubry: „Gzuby”

Blubry: „Gzik”

Blubry: „Bamber”

Blubry: “Zrobić łóżko”

Blubry: EKA

Blubry: Fefrać się

Dziś w naszym gwarowym cyklu określenie „fefrać się”.

„Fefry mnie jakie obeszły abo pietra dostołem, tak że portasy to lotają jak nie jedyn polityk z lewy na prawą i nazad”.

Jak wynika z kontekstu przytoczonego zdania „fefrać się” to inaczej bać się. Obecnie „fefry” prawie nie pojawiają się wśród gwarowych sformułowań mieszkańców Gniezna. Hmmm, albo jesteśmy odważniejsi, albo gnieźnianie wyrażają swój lęk i strach w bardziej oficjalnej polszczyźnie;). Przywołując zwrot, odkurzamy go nieco spod warstewki zapomnienia. Ufamy, że przypadnie Wam do gustu.

A może całkowicie się mylimy i fefry nadal są użyciu? Dajcie znać!

Inne gwarowe „słówka” z cyklu „Blubry pojedynczo: słownik codziennego użytku” znajdziesz w poprzednich wpisach:

Blubry: Kociamber

Blubry: Laczki, czyli gwarowe obuwie domowe

Blubry: „Wihajster”

Blubry: „Heklować”

Blubry: „Rajzować”

Blubry: „Rychtować”

Blubry: „Krychać”

Blubry: „Korbol”

Blubry: „Plyndze”

Blubry: „Bździągwa”

Blubry: „Gzuby”

Blubry: „Gzik”

Blubry: „Bamber”

Blubry: “Zrobić łóżko”

Blubry: EKA